« وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً . . . قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَلأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ ، قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ ، إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ » « 1 » ، در اين باب آيات ديگرى نيز هست . و سخن كوتاه اينكه اين عطايا و بخششهاى الهى كه به نوع انسانها و بر حسب اختلاف استعداد آنها شده ، از آنجا كه در زمانهاى مختلف اختلاف داشته و نيز از آنجا كه شريعت و سنت الهى كه براى تكميل و تتميم سعادت انسانها در زندگى واجب الاجراء شده و نيز از آنجا كه همه اين شريعتها امتحانهايى است الهى كه در اثر اختلاف استعدادهاى بشر و تنوع آن مختلف مىشود ، لا جرم اين نتيجه به دست مىآيد كه شريعتها نيز بايد مختلف باشند و بدين جهت است كه خداى تعالى اختلاف « شرعه » و « منهاج » را اينطور تعليل فرموده : كه چون اراده من تعلق گرفته به امتحان شما و ريز و درشت كردن شما و اين امتحان را در نعمتهايى كه به شما انعام كرده‌ام انجام مىدهم ، توجه فرمائيد : * ( « لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّه لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ » . ) * بنا بر اين معناى آيه - و خدا داناتر است - اينطور مىشود كه : « لكل امة جعلنا منكم ، براى هر امتى از شما انسانها قرار داديم » ، به جعل تشريعى نه تكوينى به عبارت ساده تر : براى هر امتى از شما شرعه و منهاج و يا به عبارتى سنت و روش زندگى معين كرديم : « و لو شاء اللَّه لاخذكم امة واحدة و شرع لكم شريعة واحدة » . و اگر مىخواست همه شما را يك امت به حساب مىآورد و يك شريعت براى اولين و آخرين شما تشريع مىكرد و ليكن چنين نكرد بلكه براى هر امتى از شما شريعتى تشريع كرد تا شما را در آنچه از اين نعمتهاى مختلف ارزانى داشته بيازمايد . آرى اختلاف نعمت اختلاف امتحان را مىطلبد ( هم چنان كه اختلاف پايه معلومات شاگردان كلاسهاى مدرسه ، اختلاف امتحان را مىطلبد ) ، و چون غرض اصلى از شرايع ،

--> ( 1 ) به ياد آر آن زمان را كه پروردگارت به فرشتگان گفت من بشرى خلق خواهم كرد كه . . . ابليس گفت پروردگارا به خاطر اينكه مرا اغواء كردى و گمراهى را سر نوشت من ساختى من در زمين زندگى زمينى را براى بشر فريبنده نموده و همگى آنان را اغواء خواهم كرد ، الا آن بندگانت را كه در بندگى خالص باشند ، خداى تعالى فرمود : صراط مستقيمى هم كه من بر خود حتم كردم همين است كه تو بر بندگان من دست نيابى مگر آنهايى كه خودشان غوايت و گمراهى را مىخواهند و از تو پيروى مىكنند و محققا جهنم ميعادگاه همه آنان است . « سوره حجر ، آيه 43 » .